Zašto baš ovde? Kako je moguće da je na tako malom prostoru, daleko od Rima, rođeno čak 17 rimskih imperatora? Ta činjenica se često ponavlja, stoji u udžbenicima, turističkim brošurama i muzejima, ali jedno pitanje skoro uvek ostaje bez odgovora: zašto baš Srbija? Da li je u pitanju puka slučajnost, statistička greška istorije ili se iza toga krije dublja logika jednog carstva koje je znalo gde nastaje prava moć?
Jer Rim nije careve dobijao u centru moći, već na njenim najtvrđim granicama. A odgovor na ovu rimsku zagonetku vodi pravo na Balkan.
Malo je zemalja u Evropi koje se mogu pohvaliti time da su bile kolevka imperatora. Još je manje onih koje su dale čak sedamnaest vladara jedne od najvećih imperija koje je svet ikada video. I dok se pri pomenu Rimskog carstva najčešće pomisli na Koloseum, Forum i večni grad, istina je da je srce tog carstva, bar u kasnijim vekovima, kucalo mnogo istočnije, na prostoru današnje Srbije.
Na prvi pogled, teško je poverovati da je iz jednog tako malog dela nekadašnjeg carstva potekla skoro trećina rimskih careva. Ali kada zakoračite na ove prostore, prošetate ostacima antičkih gradova, oslušnete tišinu kamenih ruševina koje šapuću priče o moći i propasti, sve počinje da ima savršenog smisla.
Treći i četvrti vek nove ere doneli su velike potrese u rimski svet. Carstvo je bilo ugroženo spoljašnjim napadima i unutrašnjim borbama za vlast. Granice su bile pod stalnim pritiskom varvarskih plemena, a Rim, udaljen i previše aristokratski, sve manje je ličio na mesto iz kojeg se carstvo može efikasno voditi. Rešenje je pronađeno na Balkanu, surovom, vojničkom, lojalnom. Upravo ovde, u pograničnim provincijama Dardanije, Gornje Mezije i Gornje Panonije, carstvo je počelo da oblikuje novu vrstu careva: one koji nisu nosili toge, već oklop; koji nisu držali govore u senatu, već sablju u ruci. Balkanski regrutni centri postali su izvor ljudi spremnih da preuzmu najteži zadatak, da spasu carstvo.
U Sirmijumu, današnjoj Sremskoj Mitrovici, nekada jednom od četiri glavna grada Rimskog carstva, rođeni su carevi poput Probusa i Aurelijana. Njegove ulice su svedočile carskim pohodima, dok su iz termi i palata izlazile naredbe koje su odjekivale širom carstva. Danas, dok stojite na temeljima tih građevina, lako je zamisliti štitove, povorke i senatore kako prolaze ispod slavoluka.
U Nišu, antičkom Naisusu, svet je dobio jednog od svojih najznačajnijih vladara, Konstantina Velikog. Onaj koji će uvesti hrišćanstvo kao legitimnu veru, podići Carigrad i promeniti tok evropske istorije, rođen je upravo ovde. Medijana, njegova luksuzna vila na obodu grada, i danas nosi tragove njegove vizije, mozaike koji govore više od reči, stubove koji stoje kao čuvari prošlosti.
Na istoku, u podnožju Timočke Krajine, nalazi se Feliks Romulijana, dragulj kasne antike, koji je car Galerije podigao u čast svoje majke. Njegova palata, ukrašena finim mozaicima i opasana zidinama, nije bila samo lična rezidencija, bila je manifestacija moći i porodičnog kulta. Hodati Romulijanom danas znači proći kroz tišinu vremena koje više ne postoji, a ipak je tu, pod prstima i pogledom.
Još južnije, kod Lebana, izdigla se Justinijana Prima, rodno mesto cara Justinijana, poslednjeg velikog cara Istoka. Sagradio je Aja Sofiju, obnovio rimsko pravo i na kratko povratio slavu starog Rima, Justinijan je ponikao iz ovog kutka Balkana, iz grada čije ruševine i danas stoje kao podsvesni odjek jedne grandiozne ideje, da i sa periferije može da se vodi svet.
A tu su još i Viminacijum kod Kostolca, nekada veliki vojni logor sa legijama koje su branile Dunavsku granicu; Singidunum, današnji Beograd, rodno mesto cara Jovijana; kao i desetine drugih lokaliteta koji su nekada bili veći, važniji i moćniji nego što današnja okolina može da nasluti.
Kada putujete kroz Srbiju, niste samo turista, vi ste hroničar vremena koje je menjalo svet. Iza svakog brda krije se rimski put, ispod svakog polja, temelj neke antičke zgrade, a iza svakog zaboravljenog imena, priča o čoveku koji je nekada nosio titulu Imperatora.
Danas, ti lokaliteti nisu samo arheološki spomenici. Oni su most između prošlosti i sadašnjosti. Putnik koji odluči da ih obiđe, ne posećuje samo istoriju, on je živi svedok mesta gde se istorija rađala. Srbija, možda tiho i skromno, ali sasvim zasluženo, nosi epitet Zemlja rimskih careva.
